Het openingslied:

Een ritus heeft een heel bepaalde functie. Doordat een rite gemeengoed is geworden kan het gebeuren dat we de functie vergeten. Soms kiest men bijvoorbeeld een openingslied dat helemaal niet aan de liturgische functie beantwoordt. Zelfs Omhoog maakte zich hieraan schuldig door in de rubriek suggesties voor de zondag onzorgvuldig liederen op te nemen. Intussen is hier gelukkig al alle aandacht voor en zijn de nodige aanpassingen gepleegd.

De eerste functie van het openingslied is: ‘de viering te openen en de eenheid van de aanwezigen te bevorderen’. Uit ervaring weten we dat je een lied moet kiezen dat bekend is en gemakkelijk te zingen. Kiezen wij een onbekend lied dan slaan we de viering lam. Als in een kerk met honderd mensen twee zingen dan mis je de functie, namelijk dat we door het zingen samen iets doen om één te worden. Samen zingen maakt de monden en de harten open, je lichaam komt in beweging. Zo maken wij ons gereed om als gemeenschap en niet enkel als individu te kunnen vieren. Een tweede functie van het openingslied is om de gelovigen in te leiden in het mysterie van de liturgische tijd of het feest door de inhoud of het liturgisch gebruik. Als men een bepaald lied voor de advent reserveert, krijgt het een signaal functie. Zodra we dit lied zingen komen wij de sfeer van advent. Het is verkeerd om dit lied ook in de kersttijd te zingen. De signaalfunctie mogen we niet onderschatten. De reclameboodschappen maken hier handig gebruik van. Door een bepaalde melodie te koppelen aan een product en het steeds te herhalen, maken de mensen automatisch een associatie tussen tune en product. Je kunt dit al zien in heel kleine kinderen. Een openingslied is meestal ook als zodanig gecomponeerd. Heel erg is het als men de dienst met een meditatielied als ‘hear o Lord’ opent, toch gebeuren zulke dingen. Onze zangbundel heeft als zwak punt dat er weinig liturgische liederen zijn die beantwoorden aan de verschillende liturgische functies in de eucharistie. De nieuwe Jubilate zal daarin verandering brengen.

Het kruisteken

Na het lied maken ‘de priester en heel het volk’ het kruisteken. Een tweede symboolgebaar, het wachtwoord van katholieken die elkaar herkennen aan dat trinitarisch teken. Tijdens de wereld kampioenschappen voelen we meteen de herkenning als een voetballer uit Brazilië of elders een kruisteken maakt. We denken dan: ‘die is ook één met ons!’ Het kruisteken moet daarom heel bewust gemaakt worden. Hier schuilt ook het gevaar dat een bepaalde rite versleten kan raken en de mensen aan de functie voorbijgaan. Bij de woorden ‘In de Naam van de Vader en de Zoon en de heilige Geest’, weten we dat dit het signaal is voor: nu begint het, nu moeten we opletten en is het ernst. Om de rite levendig te houden en heel zijn geloofsdimensie terug te geven zouden we het af en toe heel plechtig kunnen doen of met een korte inleiding de focus terugbrengen. Vooral met schoolkinderen waar het automatisme is ingestampt, zie je wel eens dat het kruisteken maken een heel andere signaalfunctie heeft gekregen. Het kruisteken is dan een teken geworden dat de pauze is aangebroken en dat we hongerig en wild mogen doen. We dienen er voor te waken dat we het kruisteken altijd met heel veel eerbied maken en dat het slechts die functies oproept die de kerk bedoelt.

De begroeting

Daarna geeft de priester door de begroeting aan de bijeengekomen gemeenschap te kennen, dat de Heer tegenwoordig is. Hij zegt: ‘De Heer is met U’. Het volk antwoordt ‘en met uw Geest’. De geloofsgemeenschap is een organisch geheel. Dat wil deze dialoog zeggen. Een dialoog kent altijd participanten. Hier gaat het om de geloofsgemeenschap en de voorganger die vanuit de gemeenschap de taak heeft namens God het volk bijeen te roepen. Het is dus liturgisch onjuist dat de dienstleider of iemand anders de priester of de bisschop uitnodigt om voor te gaan in de dienst. Pas na de begroeting van de priester kan de priester zelf of de diaken of een andere geschikte assistent in zeer korte bewoordingen de eucharistie van de dag inleiden. De priester kan één van de drie begroetingen gebruiken die in het officiële missaal staan. In Suriname zijn we bekend met de formule: De Heer zij met U en met Uw Geest. Soms hoor je wel eens het verwijt dat ‘en met uw geest’ niet te begrijpen valt. ‘En met uw geest’ is eigenlijk een uitdrukking die aan het Hebreeuws ontleend is (en ook met u), maar duidt ook op de Geest die de ambtsdragers bij hun wijding op bijzondere wijze ontvangen hebben.

Volgens een heel oude traditie, ooit uitgesproken op het concilie van Hippo van 393, wordt deze groet alleen met hen uitgewisseld. Het doet afbreuk aan deze traditie wanneer in diensten waarin leken voorgaan ook deze groet wordt gebruikt. In vieringen met veel dedelomsu’s kan het gebeuren dat de priester de mensen groet met: ‘De Heer zij met U’, maar niet teruggegroet wordt omdat men deze formule helemaal herkent als een groet. De dienst valt op dat moment dood omdat de dialoog die de band van eenheid moet scheppen niet op gang komt. Soms hoor je dat de priester na deze liturgische groet nog eens de mensen met de alledaagse formule groet: ‘goede morgen’. Dit is liturgisch niet juist. Als de gelovigen deze formule niet kennen dan moet dat door de liturgische catechese worden bijgebracht. Het is toch ook ondenkbaar dat de moslim zijn religieuze groet (salaam …) of de jood met zijn sjaloom deze zou inruilen voor ‘doei’ of ‘hallo’, waarom doen wij dat dan wel, nota bene in de eredienst? In de volgende editie gaan we nader in op de begroetingen in de dienst.